Bài đã đăng trên zing.vn ngày 23/06/2018
https://news.zing.vn/tran-tien-cao-dang-toi-la-thanh-vien-bo-toc-nhung-nguoi-dau-doi-post853913.html
--------------------------
Bốn truyện ngắn trong “Những gặp gỡ không thể có” đều có dung lượng khá
dài so với mặt bằng truyện ngắn thông thường và đều có thể phát triển tiếp
thành tiểu thuyết. Như vậy, nếu không xét đến yếu tố dung lượng, theo anh điều
gì là điểm khác biệt giữa truyện ngắn và tiểu thuyết?
Nếu nhất định cần một
sự phân định về hình thức các truyện này thì tôi nghĩ chúng là truyện vừa
(novella) chứ không phải truyện ngắn.
Nhà văn đôi khi có thể
biết, trước hoặc trong khi viết, rằng ý tưởng đang có trong đầu mình là phù hợp
với một truyện ngắn, truyện vừa hay tiểu thuyết. Tuy nhiên, ở một số trường hợp
khác thì không. Chẳng hạn, các tiểu thuyết “Cuộc săn cừu hoang” và “Biên niên ký
Chim vặn dây cót” của Murakami là được triển khai từ những truyện ngắn trước
đó. Ta có thể hình dung rằng, một thời gian sau khi viết các truyện ngắn đó, có
thể nhiều năm, nhà văn “đột nhiên” nhận ra rằng ý tưởng ấy, câu chuyện ấy có tiềm
năng của một tiểu thuyết. Mặt khác, có những truyện vừa toàn bích, tự nó là quá
đủ, chẳng hạn “Hóa thân” của Kafka. Hẳn bản thân tác giả biết hơn ai hết rằng
không cần triển khai nó thành tiểu thuyết.
Trên thực tế, ranh giới
giữa truyện ngắn, truyện vừa và tiểu thuyết không phải bao giờ cũng rõ ràng, và
không phải là điều trọng yếu.
Được biết anh rất yêu thích nghệ thuật múa, và cả âm nhạc, điện ảnh, vậy
khi viết tập truyện ngắn “Những gặp gỡ không thể có”, ba bộ môn nghệ thuật ấy
có tác động gì đến quá trình sáng tác của anh không, có gợi mở những phương thức
viết mới cho anh không?
Tôi yêu mọi cái đẹp
đích thực dưới mọi dạng thức, do tự nhiên hoặc con người tạo ra. Những cái đẹp
trong các thể loại nghệ thuật hoặc loại hình hoạt động khác của con người đều có
thể tác động đến văn của tôi, bằng cách này hay cách khác. Chẳng hạn, “Chika
Choắt”, một chương trong “Life Navigator…”, hiển nhiên là “chịu ơn” từ cái đẹp
của võ thuật. Về việc “gợi mở những phương thức viết mới” như bạn gợi ý, bản
thân tôi không rõ. Cũng có thể như vậy trong tương lai. Một trong những niềm
vui không gì thay được của việc sáng tạo là bản thân ta, trong phần lớn trường
hợp, không thể mường tượng trước một cách chính xác hình hài cái thành quả sau
cùng của mình.
Có phải “Những gặp gỡ không thể có” là một tiền truyện hay hậu truyện
cho “Life Navigator 25: Người tình của cả thế gian”, vì ở truyện ngắn cuối cùng
“Tập kích nhà băng: Quan điểm của nhà thơ”, cho người đọc cảm giác nhân vật người
phụ nữ được tôi mời kể chuyện chính là “nàng” trong cuốn tiểu thuyết đầu tay của
anh?
Thật ra, bốn truyện
trong tập này được viết vào những thời gian khác nhau - có truyện viết cùng lúc
với “Life Navigator…”, có truyện trước đó, có truyện ít lâu sau đó. Nhưng bạn
đã có một nhận xét tinh tế. Bên trong các truyện này và trong “Life Navigator…”
có một âm vọng chung, một cái nền chung nào đó, như thể tất cả chúng là những
tiểu truyện bên trong một đại truyện mà cho đến giờ (và có thể sẽ mãi mãi) ẩn
kín, chỉ phát lộ mỗi lúc một phần. Theo nghĩa này, rất có thể người phụ nữ được
mời kể chuyện kia chính là “nàng” trong “Life Navigator…”, mặc dù trên thực tế
“Tập kích nhà băng…” được hoàn thành sau “Life Navigator…” và tôi không có chủ
ý như thế khi viết.
Trong tác phẩm của anh, ngoài đề tài tận thế, có thể thấy một đề tài
cũng thường xuyên xuất hiện là về động vật, cụ thể hơn là việc động vật bị ngược
đãi. Anh bắt đầu nuôi dưỡng tình yêu, sự quan tâm dành cho động vật từ khi nào
và vì sao anh cảm thấy bản thân có trách nhiệm phải lên tiếng về việc bạo hành
động vật thông qua tác phẩm của mình?
Tôi yêu thương loài vật
- chó, mèo, chim… - từ nhỏ, như một tình yêu thương hoàn toàn tự nhiên. Tuy
nhiên, chỉ đến khoảng 10-15 năm trở lại đây, tôi mới ngày càng bắt đầu thường
xuyên suy nghĩ về cái gọi là “nhân tính” của loài người nói chung một khi chúng
ta vẫn đang tiếp tục cư xử với mọi loài khác với sự kiêu ngạo và vô cảm như
trong hiện tại.
Câu văn của anh thường rất dài và anh miêu tả chi tiết rất kĩ, anh có sợ
sự tập trung quá nhiều vào chi tiết sẽ khiến người đọc bị lạc vào mê cung chữ
nghĩa của anh và khó nắm bắt nội dung, tinh thần chính yếu của câu chuyện
không? Hay chính sự lạc lõng giữa bộn bề chi tiết ấy là cảm giác anh có chủ
đích đem lại cho người đọc khi sáng tác?
Viết câu văn dài, tập
trung vào chi tiết không phải là lựa chọn của tôi - điều đó đến một cách tự
nhiên. Mặt khác, tôi cũng không muốn tự giam mình trong lối viết đó. Ở một số
truyện khác, tôi dùng chủ yếu những câu ngắn - tuy nhiên, điều đó là do bản
thân nội dung câu chuyện quyết định.
Tuy vậy, đúng là câu
dài hợp với tạng của tôi hơn. Đó có lẽ là do một đặc tính nào đó của phương thức
tư duy, hay đúng hơn là hình thái của tâm thức. Không phải vô cớ mà đa phần các
nhà văn tôi đặc biệt yêu thích là những người “chuyên trị” câu dài, như José
Saramago, Laszlo Krasznahorkai, Bohumil Hrabal, Thomas Bernhard. Cái chung của
những người này: họ không chỉ là nhà văn tài hoa, trí thức đích thực, mà còn là
những tâm hồn lớn thường xuyên bận tâm đến những vấn đề lớn của loài người, của
sự tồn tại - những người thường xuyên mang một nỗi lo âu lớn (Angst) nào đó về
thế giới. Tôi là một thành viên trong bộ tộc những người “đau đời” này.
Bổ sung một chút: Tôi
không nói rằng câu văn dài “hay” hơn hoặc “cao” hơn câu văn ngắn. Mỗi loại câu,
mỗi phương thức kể chuyện đều có sức mạnh của nó, vẻ đẹp của nó.
Cái đẹp xuất hiện trong “Những gặp gỡ không thể” có hầu hết đều bị hủy
diệt, vì sao anh thường chọn những kết thúc rất khốc liệt cho truyện của mình
như thế? Phải chăng anh đã mất niềm tin vào việc con người ngày nay biết cách
giữ gìn, nâng niu cái đẹp?
Một người bạn của tôi,
là người có khả năng thẩm định nghệ thuật tinh tế mà tôi quý trọng, có nhận xét
rằng truyện của tôi thường khởi đầu với một sự êm đềm, bình an, như thể sẽ
không có chuyện gì xảy ra, nhưng, nếu tinh ý, người đọc có thể dần dần nhận ra
một dòng chảy ngầm ở bên dưới báo hiệu sự bất an nào đó. Và rồi, ở một thời điểm
tưởng như bất ngờ, bất an phát lộ và bùng ra. Theo anh ấy, đó là phong cách
riêng của tôi.
Cũng có thể đúng như
anh ấy nói, nhưng nếu vậy, tôi nghĩ nguyên nhân không đơn giản là mất niềm tin
vào việc con người biết giữ gìn cái đẹp. Mất niềm tin vào việc con người có khả
năng giữ gìn giới tự nhiên đã sinh ra mình và kể cả giữ gìn chính mình, đó mới
là dòng chảy ngầm lớn và sâu nhất trong mọi thứ tôi viết.
Không phải không có niềm
hy vọng nào vào con người. Chỉ là, tôi không tin vào loài người với tư cách như
một toàn thể, mà chỉ tin vào một số ít con người.
Những tác phẩm của anh đều có chất fantasy, sci-fi, hiện thực huyền ảo
và câu chuyện thường diễn ra ở thì tương lai giả định. Các nhân tố này tạo ra
nét riêng trong sáng tác của anh. Đây có phải là phong cách anh sẽ theo đuổi
lâu dài trong thời gian sắp tới hay anh sẽ có những điều chỉnh, thay đổi, chẳng
hạn một tác phẩm hiện thực đặt trong bối cảnh hiện tại?
Bên cạnh nhiều thể loại
khác, tôi thích văn chương và phim ảnh scifi từ nhỏ. Hồi những năm đầu đại học,
tôi viết một tiểu thuyết khoa học viễn tưởng mà tôi đặt cái nhan đề đầy tham vọng
là “Vũ trụ loài người”. Dự đồ đó sớm bị bỏ dở, nhưng qua đó tôi biết mình sẽ đi
con đường nào.
Mặt khác, tôi không phải típ nhà văn scifi “thuần
túy”, theo nghĩa là tôi không bận tâm nhiều đến các vấn đề kỹ thuật, những phát
kiến khoa học hoặc phát minh công nghệ trong tương lai. Điều tôi bận tâm hơn là
số phận của con người cá nhân trong tương lai xa; vì vậy, trong truyện của tôi,
scifi là một thành tố quan trọng thì đúng hơn là một đặc trưng mang tính thể loại.
Vũ Lập Nhật thực hiện
