Về nghề văn

Mỗi khi làm những việc khác bắt đầu thấy mệt hoặc đơn giản là chán, tôi chuyển sang tự dịch tác phẩm của mình. Đây vừa là một công việc nghiêm chỉnh vừa là một "thú tiêu khiển", một cuộc chơi lớn mà nhỏ, nhỏ mà lớn mà tôi tự đặt ra cho mình và tự cam kết sẽ vượt qua. 

Đây là bản dịch thô, sẽ cần gọt giũa nhiều, dĩ nhiên. 

 ----- 

 ... Chừng đó máu, chừng đó nước mắt ở đất nước mình còn chưa đủ sao!.. Tại sao em phải đau và phải khóc nhiều đến như vậy? 

That much blood and tears in our country, isn’t that enough? Why is it that I must that much suffer and cry?

Có lẽ phải một phút trôi qua trước khi chàng trả lời. 

It might have taken an entire minute before he answered.

Thử thách đối với em lớn hơn với người thường bởi vì em khác họ. 

The challenge you have to face is greater than that with normal people because you’re different. 

Khác cái chi?! một lần nữa mắt nàng rực lên, “như có ngọn lửa cồn ở bên trong”. 

Different, in what?! Once again her eyes went ablaze, “as if there’s an ethanol fire from within”. 

Anh không biết, chàng lúng túng, hơi cụp mắt xuống. Chàng định nói, Em là người có tư chất nghệ sĩ, em vẽ, em múa..., nhưng chàng lại cảm thấy điều chính yếu không phải ở đó. Nàng như cũng nhận ra cảm nghĩ này, sự bất lực này của chàng, nàng ngoảnh phắt đi, thôi không nhìn chàng. 

I don’t know, he said, embarrassed, slightly lowering his eyes. He was on the verge of saying, You’ve got an artist’s gift, you paint, you dance… and yet, as he realized, the essential thing is not there. Apparently sensing this thought, this powerlessness of his, she turned abruptly away. 

Chắc anh sẽ lại nói là chuyện đó tự em phải đi tìm câu trả lời chứ gì, nàng nói. 

You’re going to say I must go and seek the answer for myself, aren’t you, she said. 

Ngay khi em bắt đầu tự đi tìm câu trả lời cho mình là em đã khác mọi người rồi, phần lớn mọi người, chàng nói. Em là người bị giày vò vì những câu hỏi. Có lẽ vậy... Chàng ngừng một thoáng, rồi nói tiếp bằng giọng vững, mạnh hơn: Chắc chắn như vậy. Nhưng... chàng lại ngừng. Em bị giày vò có lẽ còn vì em biết rằng câu trả lời không thôi không đủ. 

The moment you begin to seek the answer for yourself, you begin to differ from others, most of them, he said. You belong to those who suffer from questions. It’s that, perhaps… He paused for a while, then continued with a sounder, stronger voice, It’s that, no doubt. But… he paused again. You also suffer because you know the answer alone is not enough. 

Tranh của Zdzisław Beksiński

Chắc chắn không đủ! nàng nói gần như sẵng, khiến chàng hầu như giật mình, cố tìm mắt nàng. Mắt nàng đang hướng đến một phía mà chàng không dễ nhìn thấy. Tuy nhiên, qua sự im lặng kéo dài của nàng, và qua sự giãn dần ra, mềm dần đi của cơ mặt nàng, chàng cảm thấy phần nào ánh mắt của nàng. Và, thật bất ngờ, mặt nàng nhẹ hẳn đi và sáng hẳn lên bởi một cái giống như nụ cười. Thực sự thì nàng không cười, tuy nhiên sức mạnh của cái giống như nụ cười đang ẩn ở trong nàng là đủ cho nó hiện rõ ở ngoài nàng mà không cần đến sự trung gian của gân, thịt và da. 

Certainly not enough! she said, almost brusquely, to the point that he all but startled, trying to seek her eyes. They were aimed at a direction not easily seen from his angle. Through her prolonged silence, however, and by the gradual relaxing, softening of her facial muscles, he could feel part of her look. And, all in a sudden, her face lightened and brightened thank to something akin to a smile. She did not smile, in fact. The power of that something inside her, however, is sufficient for it to manifest itself outside her without the intermediary of sinews, flesh, and skin. 

Cũng có giấc mơ làm cho em cười. Hay thật. Vừa mới đau đớn đó thì lại cười ngay đó, rồi thì lại đau đớn đó... Cứ như trêu người ta vậy. Cứ như muốn chọc cho em phải hóa điên vậy... 

Some dreams made me laugh, too. How curious! The previous moment you writhe with pain, the next one you burst into laughing, and then pain, again… As if teasing you. Teasing you to the point you go mad… 

Có gì đó trong giọng nàng khiến chàng nghe lạnh ở sống lưng. 

Something in her voice made him feel an icy cold along his spine. 

Nhưng em không hóa điên, chàng nói, nhỏ đến nỗi hầu như không phải cho nàng nghe. 

And yet you did not go mad, he said, so gently it seemed he was saying more to himself than to her. 

Tại sao? Tại sao em chưa hóa điên? Làm cho em lúc nào cũng như sắp điên lên, chỉ muốn bùng lên điên mà chẳng thà như vậy còn hơn nhưng mà rồi vẫn cứ không điên, vẫn cứ như thế, như thế hoài, hoài hoài hoài hoài, giống như mấy trò giết người sao cho đau đớn kinh khủng mấy ngày trời mới chết hoặc là chắc chắn chết nhưng không biết đến bao giờ mới chết... đau tưởng như từ thế kỷ này sang thế kỷ khác không bao giờ hết được, mục đích của tất cả mấy cái đó chỉ là vậy thôi hay sao? 

Why? Why is it that I haven’t gone mad? Making me on the verge of going mad at any moment, so desperately close to going mad it seemed much better to have gone mad and yet ages and ages would pass by without me having gone mad and that would go on ages, ages and ages and ages, you know, like those kinds of tortures where they cause unimaginable pains to you, pains so horrible you want nothing but to die immediately to end all of this and yet ages and ages and ages would pass by without you dying and instead with you madly writhing with pain and this going on and on for centuries and centuries without end, is that the end purpose of all this, huh? 

(trích chương "Về Huế, về cái lạnh của những cơn mưa”, trong tiểu thuyết “Life Navigator 25: Người tình của cả thế gian” của tôi)

Về nhà văn, cái đói, con đường

Những cuốn sách như “A Moveable Feast” (bản dịch tiếng Việt “Hội hè miên man”) của E. Hemingway hay “Tropic of Cancer” của Henry Miller là cả một kho báu cho người đọc yêu văn chương, trước hết là cho người bắt đầu nghiệp viết.

Bên cạnh nhiều điều khác, có một điểm chung ở hai cuốn sách này mà tôi đặc biệt lưu tâm: cái đói của nhà văn. Đói theo nghĩa đen - đói ăn.

Hemingway kể rằng, ở Paris khi ông còn trẻ, có những buổi trưa ông nói dối vợ rằng mình được người bạn A, người quen B nào đó mời ăn trưa. Thế rồi, mặc quần áo ra khỏi nhà, ông lang thang hết phố này tới đường kia, ngó vào các hàng ăn, tủ bày hàng hiệu bánh, đói cồn cào, cứ vậy sau vài tiếng đồng hồ thì quay về, giả bộ no nê.

Miller viết rằng, ở Paris, có những ngày “ý nghĩ duy nhất của tôi là về bữa ăn - bữa ăn kế tiếp.” Giá như có một bữa ăn thì hay biết mấy, nó sẽ giúp tôi làm việc được. Và, đi ngang mấy đứa trẻ đang gặm đùi gà, ông nghĩ “giá như người ta biết tôi sẵn sàng xông vào giật phăng cái đùi gà khỏi mồm chúng nó”, và khi bọn trẻ vứt cái xương đi, ông “nhìn cái xương, thấy vẫn còn thịt.”

Lại nhớ Roberto Bolaño, lúc vẫn còn “hàn vi” (chưa nổi tiếng), nhà nghèo đến nỗi không có tiền lắp điện thoại cố định, mỗi khi cần liên lạc với ai là phải dùng nhờ điện thoại hàng xóm.

Hồi mới ra Hà Nội, tôi cũng có “những ngày khốn khó”. Một lần tôi phải mang cầm cái đồng hồ đeo tay (không bao giờ lấy lại được) để có 40.000 đồng (nói cho công bằng, tại thời điểm 2003, số tiền 40.000 đồng có giá hơn bây giờ một chút), và suýt nữa đã cầm chiếc xe máy đang đi nếu không nhận được một số tiền nhỏ thôi song đến đúng lúc, một khoản tạm ứng quý như vàng. Dù vậy, tôi vẫn may mắn hơn Hemingway và Miller, chưa có một ngày nào nhịn đói.

Hãy nhìn lại hình ảnh đó: những con người trẻ trung, sáng láng, tài hoa, thất thểu giữa phố đông, bụng rỗng, túi rỗng, kiệt sức, vô vọng, vẫn không từ bỏ ước mơ, không từ bỏ việc họ làm, biết rõ con đường của mình và, dù thế nào đi nữa, vẫn tiến trên đường ấy.

Nhà thơ, cái đẹp, số không

Nhà thơ, típ nhân vật chủ đạo của Bolaño, luôn luôn được nhà văn nói tới với tất cả lòng yêu thương, cho dù bên cạnh đó là một sự tự trào và tự châm biếm không hề nhẹ: những con người đó, hiến trọn bản thân cho một cái đẹp mà hầu hết người khác không biết tới và không quan tâm, là những người thất bại hoàn toàn nếu xét theo thước đo giá trị của xã hội. Từ hầu bàn, làm tạp vụ ở trường đại học, cho tới bán dạo cần sa, và là bệnh nhân nhà thương điên: với cõi người ngoài kia, nhà thơ không gì hơn là những kẻ khờ khạo, hâm hâm, vô dụng, khùng điên, và đôi khi nguy hiểm.

Tôi không phải nhà thơ. Tôi là người viết văn xuôi, tuy nhiên tôi viết ra một thứ văn xuôi không xa với thơ, và tâm trí tôi có lẽ hoạt động theo cách gần với tâm trí một nhà thơ.

Tôi cũng vậy. Xét theo thước đo giá trị của xã hội, tôi là một người thất bại. Ở tuổi trung niên, tôi không có nhà, không có xe, không có tài khoản bạc tỷ - nói chung, về phương diện của cải, là một số không tròn trĩnh (cũng may, hiện tại tôi không mang nợ ai). Thu nhập cố định của tôi chỉ đủ nuôi bản thân tôi và một bầy mèo bị bỏ rơi. Mặt khác, những gì tôi đã làm - những cuốn sách tôi viết, những cuốn sách tôi dịch - là vô nghĩa và vô giá trị đối với đại đa số người, và, nếu nghĩ về điều này một cách tỉnh táo và khách quan, thì có hay không có chúng trên đời cũng như nhau thôi.

Với tư cách một thành viên trong bầy đàn, tôi gần như số không, tức là, trên thực tế, tương đương số không.

Với tư cách một thành viên của bộ tộc những người yêu cái đẹp và bền bỉ giữ gìn cái đẹp, tôi may ra nhiều hơn số không một chút - điều mà, xét cho cùng, chẳng có ý nghĩa gì mấy ở một thế giới nơi cái đẹp đích thực ngày càng bị mai một, bị thế bằng đồ giả.

Và, có ý nghĩa gì, sự chờ mong một người tri kỷ và niềm hy vọng rằng đâu đó ngoài kia có một người tri kỷ.

Tự làm đầy mình. Tự tạo nghĩa cho đời mình. Tự làm tri kỷ của mình. Không ai làm việc đó thay mi. Không có đường nào khác cho mi.

Nhật ký làm nghề

Tiếp tục dịch một số phần trong "Life Navigator 25: Người tình của cả thế gian". Khi bắt đầu việc này hồi năm ngoái, đã có lúc tôi hoài nghi liệu mình có làm được không. Giờ, tôi biết chắc tôi làm được. Bản dịch sẽ cần được người bản ngữ hiệu đính/nhuận sắc, dĩ nhiên. Song, điều cơ bản là tôi có khả năng tự dịch. Cái tôi thiếu là thời gian.

Giá như bây giờ tôi trúng số độc đắc (chỉ cần 2 tỷ vé bình thường chứ không cần vài chục tỷ Vietlott), việc đầu tiên tôi sẽ làm là xin nghỉ không lương ít nhất một năm, hủy bỏ mọi dự án khác, tập trung vào việc tự dịch này, và tiếp tục viết những cái khác. Kế đó tôi sẽ đến những nơi tôi muốn đến từ lâu: 1) Andalusia, cái nôi của flamenco; 2) Châu Phi: Kenya, Tanzania, Nam Phi, Botswana, để kịp tận mắt thấy sư tử, tê giác, voi, hươu cao cổ… trước khi họ vĩnh viễn biến mất khỏi môi trường tự nhiên; 3) Maroc, Tunisia, nơi tôi sẽ để mình lạc trong những khu chợ cổ lừng danh, “y nguyên như thời Nghìn lẻ một đêm”; 4) Nhật Bản: không cần bất cứ nơi nào khác, Kyoto là đủ.

-----
… Liền sau đó chàng nghe một tiếng thở ra vĩ đại phát xuất từ lồng ngực cả đám đông, và chàng cảm thấy hoặc trông thấy hay nghe thấy nàng cũng thở ra như thế, gần như cùng nhịp với đám đông, có thể cả chàng nữa cũng thở. Đám đông lập tức sôi động lên. Bảo là “phát cuồng lên” thì khí phóng đại song chẳng xa sự thực mấy. Có tiếng huýt sáo, tiếng vỗ tay, tiếng ồ à cộng hưởng của hàng trăm, có thể hàng ngàn người. Liền đó Minotaur hoặc loài tương cận Minotaur bèn rướn cổ vươn đầu và làm một cử động của quai hàm khiến cho miệng hắn mở ra từ phía dưới nom giông giống như cười.

… Right after that he hears a gigantic exhalation coming out of the manifold chests of the whole crowd, and he feels or sees or hears her exhalation, exactly or almost at the same as that of the others, and maybe his own. Immediately the crowd grows animated. To put it “grows insane” may be a bit overstated yet not too far from the truth. There are whistles, hand clappings, the synchronized uh-oh of hundreds, if not thousands persons. Right after that the Minotaur, or that something-similar-to-Minotaur, stretches his head and performs a gesture with his jaw that makes his mouth open from the lower side in a way remotely similar to a smile.

Cây ôliu, ở Andalusia, Tây Ban Nha.

"Tôi ca sự thanh quý của anh bằng những lời than thở
Và nhớ ngọn gió buồn trong rặng ôliu."

(Thơ Federico García Lorca, Hoàng Hưng dịch)