Thứ Tư, 19 tháng 8, 2020

Về lãng mạn

Tình cờ gặp lại trong sổ tay một câu hay, không nhớ của ai, từ đâu:

... a battle between idealism and realism: a man, hopelessly romantic, is locked in a perpetual battle against a society that is hostile to his purity...

... một cuộc chiến giữa tinh thần lý tưởng và tinh thần hiện thực: một người, lãng mạn hết thuốc chữa, bị hãm vào một cuộc chiến không ngừng chống lại một xã hội thù nghịch với sự thuần khiết của anh ta...

Tranh của Serge Marshennikov

Lại nhớ câu của Nguyễn Du:

"Phong vận kỳ oan ngã tự cư".

"Ta tự cho mình cùng hội cùng thuyền với những kẻ mắc nỗi oan lạ lùng vì nết phong nhã."

Không phải nghệ sĩ nào cũng là một "người lãng mạn hết thuốc chữa". Song, nếu anh là một người như thế - say mê cái đẹp, khao khát sự hoàn hảo -, tự biết điều đó, và biết rằng điều đó không thể thay đổi được, thì anh đương nhiên phải chấp nhận vị trí của một kẻ cô độc. Và điều quan trọng không phải là anh chấp nhận hay không, mà là anh có đủ mạnh để là một kẻ cô độc hay không.

Thứ Hai, 17 tháng 8, 2020

Đôi điều về tôi.

Tôi biết rõ mình không có tài năng thiên bẩm xuất chúng như Franz Kafka, Mishima Yukio, Krasznahorkai László, Fyodor Dostoyevsky, Roberto Bolaño..., những nhà văn hạng nhất.

Tôi có nhiều điểm yếu với tư cách người viết văn và với tư cách con người, những điểm yếu khiến tôi không thể đạt tới sự toàn bích giống như họ.

Biết điểm yếu của mình, và thế mạnh của mình, tôi bình tâm viết, nỗ lực để làm được những gì tốt nhất trong khả năng mình. Cứ như vậy, rồi thì, nếu may mắn, thỉnh thoảng, kẻ viết văn ở trong tôi “bừng sáng” - đó là lúc tôi viết được vài thứ mà bình thường ra tôi không nghĩ mình có thể viết.

"Tình vĩnh cửu" - tác phẩm của Igor Mitoraj

Bạn có thể yên tâm rằng mình đang làm tương đối tốt việc của mình nếu như thỉnh thoảng bạn tự vượt qua mình mà bản thân mình không ngờ.

Nếu ta không đủ sức chạy marathon song có thể chạy được năm cây số, hãy đều đặn, bền bỉ chạy năm cây số. Một hôm nào đó, hoàn toàn bất ngờ, ta chạy được sáu cây số. Tuyệt vời! Một thành tựu lớn. Một thành tựu khiến ta thấy mình đang sống không vô ích.

Làm tốt nhất trong sức mình. Đơn giản có vậy.

Thứ Năm, 13 tháng 8, 2020

Về nghề văn

Mỗi khi làm những việc khác bắt đầu thấy mệt hoặc đơn giản là chán, tôi chuyển sang tự dịch tác phẩm của mình. Đây vừa là một công việc nghiêm chỉnh vừa là một "thú tiêu khiển", một cuộc chơi lớn mà nhỏ, nhỏ mà lớn mà tôi tự đặt ra cho mình và tự cam kết sẽ vượt qua. 

Đây là bản dịch thô, sẽ cần gọt giũa nhiều, dĩ nhiên. 

 ----- 

 ... Chừng đó máu, chừng đó nước mắt ở đất nước mình còn chưa đủ sao!.. Tại sao em phải đau và phải khóc nhiều đến như vậy? 

That much blood and tears in our country, isn’t that enough? Why is it that I must that much suffer and cry?

Có lẽ phải một phút trôi qua trước khi chàng trả lời. 

It might have taken an entire minute before he answered.

Thử thách đối với em lớn hơn với người thường bởi vì em khác họ. 

The challenge you have to face is greater than that with normal people because you’re different. 

Khác cái chi?! một lần nữa mắt nàng rực lên, “như có ngọn lửa cồn ở bên trong”. 

Different, in what?! Once again her eyes went ablaze, “as if there’s an ethanol fire from within”. 

Anh không biết, chàng lúng túng, hơi cụp mắt xuống. Chàng định nói, Em là người có tư chất nghệ sĩ, em vẽ, em múa..., nhưng chàng lại cảm thấy điều chính yếu không phải ở đó. Nàng như cũng nhận ra cảm nghĩ này, sự bất lực này của chàng, nàng ngoảnh phắt đi, thôi không nhìn chàng. 

I don’t know, he said, embarrassed, slightly lowering his eyes. He was on the verge of saying, You’ve got an artist’s gift, you paint, you dance… and yet, as he realized, the essential thing is not there. Apparently sensing this thought, this powerlessness of his, she turned abruptly away. 

Chắc anh sẽ lại nói là chuyện đó tự em phải đi tìm câu trả lời chứ gì, nàng nói. 

You’re going to say I must go and seek the answer for myself, aren’t you, she said. 

Ngay khi em bắt đầu tự đi tìm câu trả lời cho mình là em đã khác mọi người rồi, phần lớn mọi người, chàng nói. Em là người bị giày vò vì những câu hỏi. Có lẽ vậy... Chàng ngừng một thoáng, rồi nói tiếp bằng giọng vững, mạnh hơn: Chắc chắn như vậy. Nhưng... chàng lại ngừng. Em bị giày vò có lẽ còn vì em biết rằng câu trả lời không thôi không đủ. 

The moment you begin to seek the answer for yourself, you begin to differ from others, most of them, he said. You belong to those who suffer from questions. It’s that, perhaps… He paused for a while, then continued with a sounder, stronger voice, It’s that, no doubt. But… he paused again. You also suffer because you know the answer alone is not enough. 

Tranh của Zdzisław Beksiński

Chắc chắn không đủ! nàng nói gần như sẵng, khiến chàng hầu như giật mình, cố tìm mắt nàng. Mắt nàng đang hướng đến một phía mà chàng không dễ nhìn thấy. Tuy nhiên, qua sự im lặng kéo dài của nàng, và qua sự giãn dần ra, mềm dần đi của cơ mặt nàng, chàng cảm thấy phần nào ánh mắt của nàng. Và, thật bất ngờ, mặt nàng nhẹ hẳn đi và sáng hẳn lên bởi một cái giống như nụ cười. Thực sự thì nàng không cười, tuy nhiên sức mạnh của cái giống như nụ cười đang ẩn ở trong nàng là đủ cho nó hiện rõ ở ngoài nàng mà không cần đến sự trung gian của gân, thịt và da. 

Certainly not enough! she said, almost brusquely, to the point that he all but startled, trying to seek her eyes. They were aimed at a direction not easily seen from his angle. Through her prolonged silence, however, and by the gradual relaxing, softening of her facial muscles, he could feel part of her look. And, all in a sudden, her face lightened and brightened thank to something akin to a smile. She did not smile, in fact. The power of that something inside her, however, is sufficient for it to manifest itself outside her without the intermediary of sinews, flesh, and skin. 

Cũng có giấc mơ làm cho em cười. Hay thật. Vừa mới đau đớn đó thì lại cười ngay đó, rồi thì lại đau đớn đó... Cứ như trêu người ta vậy. Cứ như muốn chọc cho em phải hóa điên vậy... 

Some dreams made me laugh, too. How curious! The previous moment you writhe with pain, the next one you burst into laughing, and then pain, again… As if teasing you. Teasing you to the point you go mad… 

Có gì đó trong giọng nàng khiến chàng nghe lạnh ở sống lưng. 

Something in her voice made him feel an icy cold along his spine. 

Nhưng em không hóa điên, chàng nói, nhỏ đến nỗi hầu như không phải cho nàng nghe. 

And yet you did not go mad, he said, so gently it seemed he was saying more to himself than to her. 

Tại sao? Tại sao em chưa hóa điên? Làm cho em lúc nào cũng như sắp điên lên, chỉ muốn bùng lên điên mà chẳng thà như vậy còn hơn nhưng mà rồi vẫn cứ không điên, vẫn cứ như thế, như thế hoài, hoài hoài hoài hoài, giống như mấy trò giết người sao cho đau đớn kinh khủng mấy ngày trời mới chết hoặc là chắc chắn chết nhưng không biết đến bao giờ mới chết... đau tưởng như từ thế kỷ này sang thế kỷ khác không bao giờ hết được, mục đích của tất cả mấy cái đó chỉ là vậy thôi hay sao? 

Why? Why is it that I haven’t gone mad? Making me on the verge of going mad at any moment, so desperately close to going mad it seemed much better to have gone mad and yet ages and ages would pass by without me having gone mad and that would go on ages, ages and ages and ages, you know, like those kinds of tortures where they cause unimaginable pains to you, pains so horrible you want nothing but to die immediately to end all of this and yet ages and ages and ages would pass by without you dying and instead with you madly writhing with pain and this going on and on for centuries and centuries without end, is that the end purpose of all this, huh? 

(trích chương "Về Huế, về cái lạnh của những cơn mưa”, trong tiểu thuyết “Life Navigator 25: Người tình của cả thế gian” của tôi)

Chủ Nhật, 9 tháng 8, 2020

Về nhà văn, cái đói, con đường

Những cuốn sách như “A Moveable Feast” (bản dịch tiếng Việt “Hội hè miên man”) của E. Hemingway hay “Tropic of Cancer” của Henry Miller là cả một kho báu cho người đọc yêu văn chương, trước hết là cho người bắt đầu nghiệp viết.

Bên cạnh nhiều điều khác, có một điểm chung ở hai cuốn sách này mà tôi đặc biệt lưu tâm: cái đói của nhà văn. Đói theo nghĩa đen - đói ăn.

Hemingway kể rằng, ở Paris khi ông còn trẻ, có những buổi trưa ông nói dối vợ rằng mình được người bạn A, người quen B nào đó mời ăn trưa. Thế rồi, mặc quần áo ra khỏi nhà, ông lang thang hết phố này tới đường kia, ngó vào các hàng ăn, tủ bày hàng hiệu bánh, đói cồn cào, cứ vậy sau vài tiếng đồng hồ thì quay về, giả bộ no nê.

Miller viết rằng, ở Paris, có những ngày “ý nghĩ duy nhất của tôi là về bữa ăn - bữa ăn kế tiếp.” Giá như có một bữa ăn thì hay biết mấy, nó sẽ giúp tôi làm việc được. Và, đi ngang mấy đứa trẻ đang gặm đùi gà, ông nghĩ “giá như người ta biết tôi sẵn sàng xông vào giật phăng cái đùi gà khỏi mồm chúng nó”, và khi bọn trẻ vứt cái xương đi, ông “nhìn cái xương, thấy vẫn còn thịt.”

Lại nhớ Roberto Bolaño, lúc vẫn còn “hàn vi” (chưa nổi tiếng), nhà nghèo đến nỗi không có tiền lắp điện thoại cố định, mỗi khi cần liên lạc với ai là phải dùng nhờ điện thoại hàng xóm.

Hồi mới ra Hà Nội, tôi cũng có “những ngày khốn khó”. Một lần tôi phải mang cầm cái đồng hồ đeo tay (không bao giờ lấy lại được) để có 40.000 đồng (nói cho công bằng, tại thời điểm 2003, số tiền 40.000 đồng có giá hơn bây giờ một chút), và suýt nữa đã cầm chiếc xe máy đang đi nếu không nhận được một số tiền nhỏ thôi song đến đúng lúc, một khoản tạm ứng quý như vàng. Dù vậy, tôi vẫn may mắn hơn Hemingway và Miller, chưa có một ngày nào nhịn đói.

Hãy nhìn lại hình ảnh đó: những con người trẻ trung, sáng láng, tài hoa, thất thểu giữa phố đông, bụng rỗng, túi rỗng, kiệt sức, vô vọng, vẫn không từ bỏ ước mơ, không từ bỏ việc họ làm, biết rõ con đường của mình và, dù thế nào đi nữa, vẫn tiến trên đường ấy.