Sơ lược về các conlang (ngôn ngữ “tự chế” của tôi)

Nơi chốn: Là một số trong các ngôn ngữ được sử dụng bởi cư dân hành tinh Gurun, một trong các hành tinh ngoài Trái đất có sinh vật mang hình dạng giống con người và sở hữu trí tuệ như con người, được khắc họa trong tiểu thuyết “Cospolist Nổi Loạn” mà tôi đang hoàn tất, dự kiến in trong năm 2022 nếu điều kiện cho phép.

Trên thực tế, một số trong các ngôn ngữ này, cụ thể là tiếng Bongora và tiếng Siră Kăntânărȋ, đã được tôi “thai nghén” từ thập niên 1990 khi đang là sinh viên khoa Ngữ văn Nga trường Đại học Tổng hợp TPHCM, khá lâu trước khi ý tưởng cho “Cospolist Nổi Loạn” bắt đầu xuất hiện (vào năm 2005).

Một ví dụ tiêu biểu:

Tôi muốn nhìn thấy nắng trong tóc em.

I want to see the sunlight in your hair.

Tiếng Siră Kăntânărȋ:

Yaíngsnŏtling-jrid-ŏrtoi nanggúlai-zür selăgânírăgür.

Tiếng Bongora:

Sin’ulimaguroihahiray akkungerési.

Tiếng Cuasarin:

Ine iargarévi stir tu snevoi od vir friu.

Tiếng Üganlar:

Hsaá-lyang tí-m báan-si-ne minaáng-ó.

Thông tin thêm về các ngôn ngữ:

* Tiếng Siră Kăntânărȋ: là ngôn ngữ của đế quốc Siră Kăntânărȋ, một trong các đế quốc lớn và hùng mạnh nhất ở hành tinh Gurun. Tại thời điểm diễn ra các sự kiện được kể trong cuốn tiểu thuyết, đế quốc Siră Kăntânărȋ chiếm cứ và kiểm soát khoảng 10% diện tích đất liền có người ở của toàn bộ hành tinh.

- Về ngữ âm: lấy cảm hứng chủ yếu từ tiếng Kazakh, tiếng Mông Cổ, tiếng Hunggari, tiếng Thái, một phần từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Lithuania...

- Về ngữ pháp: được gợi ý chủ yếu từ tiếng Swahili và các ngôn ngữ Bantu (danh từ được chia thành nhiều nhóm (class) thay vì nhiều giống (gender)), tiếng Ả rập (các gốc động từ bao gồm 3-4 phụ âm); một số ngôn ngữ của người bản địa châu Mỹ (thì quá khứ, tương lai... được tích hợp vào danh từ thay vì vào động từ).

* Tiếng Bongora: ngôn ngữ của nước Bongora Mande Bandora (gọi tắt là Bongora), một trong những nước lớn và quan trọng nhất ở hành tinh Gurun. Nằm tiếp giáp với Siră Kăntânărȋ về phía nam, Bongora Mande Bandora từng là một quốc gia hùng mạnh, có nền văn minh phát triển cao trong khi Siră Kăntânărȋ mới chỉ là một liên minh bộ lạc ít nhiều man di. Về sau Siră Kăntânărȋ hưng khởi, xâm lược Bongora, sáp nhập nước này vào lãnh thổ của mình, tuy nhiên không thể khuất phục được nền văn minh cao hơn của nước này mà thay vào đó bị nền văn minh này “đồng hóa”.

- Về ngữ âm: Lấy cảm hứng chính từ tiếng Sanskrit, tiếng Nhật, tiếng Swahili, tiếng Malagasy...

- Về ngữ pháp: Được gợi ý một phần từ tiếng Nhật, tiếng Hàn, phần khác là tự tạo ra “trong vài khoảnh khắc xuất thần”.

* Tiếng Cuasarin: ngôn ngữ của Cuasarin, một nước nhỏ nằm về phía nam của Bongora. Từng là một quốc gia độc lập, có nền văn hóa riêng phát triển tương đối cao, Cuasarin cũng nối gót Bongora rơi vào ách chiếm đóng và thống trị của đế quốc Siră Kăntânărȋ, tuy nhiên duy trì một ý thức dân tộc mạnh mẽ.

- Về ngữ âm: Lấy cảm hứng chính từ tiếng Ý, tiếng Romania, tiếng Catalan, tiếng Bồ Đào Nha.

- Về ngữ pháp: Được gợi ý chủ yếu từ tiếng Basque (cấu trúc hành cách (ergative mood)), một số ngôn ngữ bản địa châu Úc (động từ được chia thành năm “hệ hình” (paradigm) thay vì thành các “thì” trong thời gian).

* Tiếng Üganlar: ngôn ngữ của Üganlar, một nước nhỏ nằm khá xa về phía nam vương quốc Bongora, bên kia biển. Từng là một quốc gia độc lập, có nền văn hóa riêng phát triển tương đối cao, Üganlar cũng nối gót Bongora và Cuasarin rơi vào ách thống trị của đế quốc Siră Kăntânărȋ, tuy nhiên, khác với hai nước trên, Üganlar có thể duy trì sự tự trị tương đối, giống một nước chư hầu nhiều hơn một thuộc địa.

- Về ngữ âm: Lấy cảm hứng chủ yếu từ các ngôn ngữ Tạng-Miến.

- Về ngữ pháp: Được gợi ý một phần từ tiếng Nhật (hệ thống các tiểu từ như “wa”, “ga”, “o”, v.v.), phần khác từ tiếng Việt.

Ngoài ra, còn có tiếng Ko-Yo, tiếng Shobateng... Trong số các ngôn ngữ này, tiếng Siră Kăntânărȋ và tiếng Bongora được phát triển đầy đặn hơn cả cho đến nay. Tiếng Bongora hiện có khoảng 2.000 từ, cùng với diễn giải về ngữ pháp, viết bằng tiếng Anh.

Back to Simplicity - Marina Abramovic

Về tự dịch

Tiếp tục tự dịch một số phần của tiểu thuyết "Life Navigator 25: Người tình của cả thế gian" sang tiếng Anh.

Đến một lúc tôi đã nhận ra rằng, ít nhất là ở Việt Nam, không ai khác có thể làm việc này tốt hơn chính tôi, tác giả cuốn sách.

Cố nhiên đây là bản dịch thô, cần được biên tập, chỉnh sửa, gọt giũa, nhuận sắc... nhiều. Cái chính là hồn cốt của cuốn sách vẫn ở đó.

-----

... Ông nói coi, theo ông thì đời tôi đã làm được gì, bạn chàng nói. Theo tôi thì đời ông đã làm được gì, một lần nữa chàng nhắc lại. Sau đó chừng hai ba giây chàng mỉm cười. Chàng biết bạn hiểu nụ cười đó. Anh cũng mỉm cười nhẹ, rồi thở dài, trong khi nụ cười vẫn còn trên mặt. Liền sau đó, một cách hoàn toàn bất ngờ, thậm chí không rõ ai bắt đầu trước, họ chuyển sang nói về những nhà văn nổi tiếng không chỉ vì những thứ họ đã viết mà còn bởi việc họ ngừng viết, không viết nữa hay từ chối viết. Họ nói về sự im lặng của một số người viết, về chuyện liệu đó có thật là một sự im lặng bi tráng đầy âm vang như một số người tin hoặc muốn làm người ta tin hay không.

Just tell me what I had been able to accomplish in my life, his friend said. What you have accomplished in your life, he repeated. And, after a couple of seconds, he smiled. He knew the other guy understood the smile. The latter also smiled, and then sighed, the smile still lingering on his lips. And right after that, in a perfectly unexpected manner, without them even knowing who it was that had brought up the topic, they began to talk about writers who were famous not only for what they had written but also for the fact that they had stopped writing altogether, ceased to act as a writer, refused to continue to write. They talked about the silence of some writers, about whether it was a “sonorous, majestic silence” as someone puts it or wants people to believe it to be.

Tác phẩm của Hans Hartung

Về toàn hảo và bất toàn, hay Nhân đọc vật lý, nghĩ về văn

Suy nghĩ nhân đọc “Các thế giới song song” của Michio Kaku:

“... các nhà khoa học tin rằng vũ trụ đã khởi đầu trong trạng thái đối xứng hoàn hảo, với tất cả các lực được thống nhất thành một lực duy nhất. Vũ trụ khi đó đẹp đẽ, đối xứng, nhưng khá vô dụng. Sự sống như chúng ta biết không thể tồn tại trong trạng thái hoàn hảo này. Nhằm đạt được khả năng có sự sống tồn tại, tính đối xứng của vũ trụ đã bị phá vỡ khi vũ trụ nguội đi.”

(trang 128, bản tiếng Việt)

==> Một trạng thái tuyệt đối đẹp, tuyệt đối hài hòa, cân xứng, là một trạng thái cần phải bị phá vỡ.

Trạng thái định tĩnh, an lạc mà một số người đạt tới do “đắc đạo” là một trạng thái như thế. Nó lý tưởng, toàn hảo, và nó vô dụng theo nghĩa tiến hóa. Nói chính xác hơn, sự tiến hóa là nhằm đến một trạng thái như thế, và sau đó vượt qua nó, bắt đầu một quá trình tiến hóa khác, hướng tới một trạng thái tương tự, có thể ở cấp cao hơn hoặc không.

Để có sự sống, sự đối xứng hoàn hảo phải bị phá vỡ.

Để có tác phẩm nghệ thuật, cần phải có cái gì đó phá vỡ sự định tĩnh, an lạc, cân bằng hoàn hảo của tâm thức anh. Không phải vô cớ mà chẳng có một nghệ sĩ đích thực nào đồng thời là một nhà tu hành đích thực – ít nhất là theo chỗ tôi biết.

Có những nghệ sĩ đích thực mang tinh thần “ngộ đạo”, và những nhà tu hành đích thực mang ít nhiều tư chất nghệ sĩ. Nhưng đồng thời là cả hai? Không.

Để làm nghệ sĩ đích thực, anh phải chấp nhận cả đời sống trong vùng bất cân, bất định, bất toàn, luôn luôn hoặc thỉnh thoảng hướng về vùng lõi bình an, định tĩnh, cân đối, hoàn hảo mà anh biết và anh yêu, song không thể quay về do những giới hạn của anh hoặc không quay về do lựa chọn của anh.

Bruno Bruni 8 'La Calma'

Tôi và Granada, qua văn chương

Một câu hỏi thú vị trong buổi giao lưu với độc giả của tôi xung quanh tập truyện "Những gặp gỡ không thể có" (14/07/2018):

Hỏi: [Về truyện "Nghệ thuật trình diễn, một sáng mùa hè, Granada"] Tại sao lại là Granada?

Đáp: Granada là một trong những trái tim của Andalusia, miền nam Tây Ban Nha, cái nôi của flamenco, và flamenco là một trong những tình yêu lớn nhất của tôi. Tôi yêu flamenco với một tình yêu đặc biệt - có thể nói mà không sợ quá lời rằng tôi có flamenco chảy trong mạch máu. Có những lần tôi nằm mơ thấy mình ở một thành phố châu Âu mà, trong giấc mơ, tôi biết đó là thành phố quê hương của mình, và nếu có nhà ngoại cảm nào đó bảo rằng kiếp trước tôi là người Andalusia, tôi sẽ không ngạc nhiên.

Hỏi: Anh đã tới Granada chưa?

Đáp: Chưa từng. Granada trong truyện được tôi tái tạo từ những gì tôi tìm hiểu được, nhìn thấy gián tiếp, và bằng tưởng tượng. Tuy nhiên, đó không phải Granada trong thực tế [mà là một Granada trong cuộc chơi văn chương]. Trong truyện có một chi tiết đại ý rằng, giữa hai triền đồi, vịnh biển hiện ra xanh ngắt dưới trời Granada. Đó là một cái nháy mắt của tác giả dành cho người đọc nào đã tới Granada hoặc có tìm hiểu về Granada, bởi họ thì biết rằng Granada trong thực tế là nằm sâu trong đất liền.

Đồi Sacromonte, Granada