Về yêu, thay đổi, lỗ đen

Gã vốn bẩm sinh là một kẻ có trí thông minh thân thể dưới trung bình, vụng về hậu đậu, thường xuyên phạm sai sót ở những việc đơn giản nhất cần đến tay chân. Rửa chén dĩa là làm bể dĩa; kéo vòi nước tưới cây là tự làm ướt hết quần: đó là chuyện thường ngày của gã. Gã vẫn thường xuyên cố gắng làm tốt hơn, nhưng đâu vẫn hoàn đó, về cơ bản.

Thế nhưng, từ khi biết nàng, gã cố gắng nhiều hơn gấp bội, và quả thật những sai sót trở nên ít hơn thấy rõ. Đó là vì gã cảm thấy từ sau khi biết nàng thì mọi thứ phải thay đổi. Từ sau khi biết thế giới này vẫn còn khả năng tạo ra những sự kỳ diệu như vậy thì bản thân gã cần thay đổi. Cho dù những thay đổi nho nhỏ này của gã nàng không nhìn thấy và không bận tâm, song một mình gã biết có những thay đổi này là đủ: có thể coi như chúng góp một phần nhỏ của mình để đáp lại việc thế gian đã sinh ra một điều đẹp đẽ như thế.

Đây không phải là tình yêu, song đây là, giống như người Nhật gọi, “ai no yokan”, “dự cảm yêu”. Nghĩa là, nếu hoàn cảnh cho phép, rất có thể giữa gã và nàng sẽ nảy nở và hình thành tình yêu trọn vẹn, từ hai phía. Mặt khác, vì có những ranh giới vô hình và hữu hình, hiển nhiên và hợp lẽ ngăn giữa nàng và gã, nó sẽ mãi mãi là dự cảm yêu – giống như gã có linh cảm mình sẽ yêu say đắm một vùng đất, một thành phố gã từng nghe nói đến nhiều song sẽ chẳng bao giờ tới được: gã mãi mãi chênh vênh bên rìa cõi đó như bên rìa một lỗ đen.

Chiến binh ra trận mang vợ theo, tác phẩm của Điềm Phùng Thị.

Về ánh sáng bên ngoài và ánh sáng bên trong

Nghề văn, nghề biên tập, và các nghề liên quan đến chữ nghĩa nói chung, là các nghề phù hợp với những người mà mọi cái hay, nếu có, đều ẩn bên trong. Nếu không kể những gì họ viết/biên tập, thì nhà văn, nhà phê bình văn học, biên tập viên... hầu hết là những người tẻ nhạt - thiếu vắng khả năng tỏa sáng ra ngoài. Ít nhất là những người tôi đã gặp đều như thế.

Tôi cũng vậy. Có lẽ chính vì vậy tôi đặc biệt có cảm tình với ca sĩ, diễn viên múa (những người thực sự có tài và có tư chất hơn người, dĩ nhiên). Tôi thèm hát được như họ, múa được như họ. Thèm được như họ: khổ luyện nhiều tháng, nhiều năm, để có vài phút tỏa sáng trước mắt mọi người. Vài phút tỏa sáng, được trải nghiệm ánh sáng và sự vô trọng lượng của mình hòa quyện vào thế giới - đó là niềm hạnh phúc mà nhà văn không có cơ hội trải qua.

"Bụi máu", vở múa của đoàn Salia ni Seydou.

Dĩ nhiên, nhà văn hạnh phúc theo cách của mình. Y có lẽ cũng tỏa sáng theo cách của y trong khi y viết, nhưng loài người không bao giờ nhìn thấy ánh sáng đó. Trước mắt loài người, có thể y chỉ là một cá nhân nhàu nhĩ, đen đúa, tẻ nhạt. Cũng như người hát, người múa, y phải có niềm tin vào bản thân - thậm chí niềm tự tin của y phải lớn hơn: y tin - y biết - ánh sáng mà y có ở bên trong ấy, cái ánh sáng không ai thấy, và y có nhiệm vụ chuyển một phần của nó sang những trang y viết.

Cái tỏa sáng, nếu có, là những trang viết của y. Y phải chấp nhận rằng mình sẽ không có cơ hội nhìn thấy người đọc cũng tỏa sáng khi đọc những trang văn của y, giống như người nghe tỏa sáng khi nghe bài hát hay được biểu diễn một cách xuất thần. Trong văn chương, sự tỏa sáng, và làm nhau tỏa sáng, diễn ra trong cô độc, lặng lẽ.

Về đỉnh cao và về sự cao quý

Đời của anh chẳng đáng gì so với đời của những đứa con tinh thần mà anh có trách nhiệm sinh thành. Chỉ có nghĩ như vậy, ta mới thực sự làm văn chương - hay nghệ thuật nói chung. Chỉ có nghĩ như vậy, ta mới không là kẻ lầm đường trong vương quốc văn chương, hoặc không là kẻ bận rộn đóng vai nhà văn nhiều hơn bận rộn viết văn - hai tuyệt lộ của nhà văn theo ý của Roberto Bolaño. Chỉ có nghĩ như vậy ta mới là kẻ thực sự viết, thực sự sáng tạo.

Chừng đó, nếu được “Trời” trao chút tài năng, ta có thể làm ra kiệt tác. Nếu không, ta vẫn đã đi hết con đường của mình cho dẫu nó không kết thúc ở đỉnh núi. Ta chỉ đủ sức lên đến lưng chừng núi, song ta đã đi đến đó, lưng chừng núi, bằng hết sức ta. Chỉ khi đến đó ta mới dừng lại. Chừng đó, người ta không thể nói ta đã hoài phí đời mình. Có thể ta đã thất bại theo nghĩa sáng tạo, song đó là một thất bại cao quý.

Sống hết mình vì cái ta yêu, làm hết những gì làm được mà không bận tâm đến kết quả: trong việc đó có một sự cao quý bình dị.

"Nàng Thơ ngủ", của Constantin Brancusi

Về sự thường và sự lớn

Một điều giản dị, mà gần đây tôi mới "ngộ ra" (giống như một số điều giản dị khác người ta thường chỉ ngộ ra khi đã sống đủ nhiều):

Nếu như rốt cuộc tôi không làm được gì nhiều trong tư cách người viết, ít nhất tôi đã làm được một trong những việc tốt lành mà ai cũng có thể làm: cứu mạng sống của một số sinh vật nhỏ bé, trao lại cho các em cơ hội sống trọn cuộc đời mình trong no đủ và bình an.

Và chừng đó là đủ. Người viết văn, diễn viên, nhạc sĩ, doanh nhân, chính khách, triết gia, học giả, vân vân: trong cốt lõi, sau hết và trên hết, anh là người thường. Anh nhỏ hơn anh nghĩ nhiều nếu anh không đủ lớn để tiếp tục là một người thường.

"Những bàn tay vẽ", tranh của M.C. Escher.